Cypr - informacje
|
Cypr, Kypriaki Dimokratía, Kibris Cümhuriyeti, państwo wyspiarskie we wschodniej części Morza Śródziemnego, w obrębie kontynentu azjatyckiego. Obszar 9251 km2 (cała wyspa).
Stolica Nikozja, 186 tys. mieszkańców (bez części tureckiej, 1994).
Inne większe miasta: Limassol (143 tys., 1994), Larnaka (64 tys., 1994), Famagusta (45 tys., 1991), Pafos (23 tys., 1991), Kyrenia (8 tys., 1991).
Podzielone administracyjnie na 6 dystryktów.
Językiem urzędowym jest grecki, ludność na ogół dobrze posługuje się angielskim.
Waluta narodowa - funt cypryjski, dzieli się na 100 centów.
758,3 tys. mieszkańców (łącznie w strefie greckiej i tureckiej, 2000), co daje średnią gęstość zaludnienia 81 osób/km2. W 1991 w miastach zamieszkiwało 53% ludności. Przyrost naturalny w 2000 roku wyniósł 5.59‰.
Społeczeństwo tworzą Cypryjczycy pochodzenia greckiego (78%) i tureckiego (18%). Wśród wyznań dominuje religia wyznawana przez Greków - prawosławie, Turcy wyznający islam stanowią ok. 1/5 ogółu społeczeństwa. Analfabeci 6%. Przeciętna długość życia mężczyzn 74, kobiet 79 lat.
Terytorium Cypru można podzielić na trzy odrębne regiony geograficzne. Łańcuch górski Kyrenia na północnym wybrzeżu, masyw Troödos na południowym zachodzie i centralnie między nimi położona równina Mesaoria. Góry Kyrenia, dochodzące do 1000 m n.p.m., opadają stromymi stokami do wybrzeża, nizinny pas nadmorski jest bardzo wąski. Stoki górskie porasta las cyprysowy, u podnóża liczne plantacje oliwek.
Masyw Troödos, pochodzenia wulkanicznego, z najwyższym szczytem Olympus (1953 m), porastają w większości lasy. Równina Mesaoria jest całkowicie pozbawiona drzew, z wyjątkiem plantacji drzew eukaliptusowych i oliwnych. Klimat śródziemnomorski, ciepły i suchy.
Opady występują od paĽdziernika do kwietnia. Nie posiada stałej sieci rzecznej. Potoki, które tworzą się podczas zimowej pory opadów, wysychają w lecie. Niedostatek wody jest stałym i poważnym problemem.
U podnóża gór Troödos stwierdzono występowanie pokładów rud miedzi i żelaza. Wyżej, na stokach, odkryto azbest i chrom. Występują również złoża marmuru, gipsu i kredy. Ze słonego jeziora w Larnace odzyskuje się sól.
Ze względu na geograficzne i strategiczne położenie wyspy osadnictwo rozwijało się już w starożytności. Najwcześniej skolonizowali Cypr Fenicjanie, następnie Grecy, Asyryjczycy, Egipcjanie, Persowie i Rzymianie. Po podziale Cesarstwa Rzymskiego kraj stał się kolonią bizantyjską, a w czasie wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej (od 1192) - samodzielnym państwem krzyżowców. W latach 1489-1570 pod władzą Wenecji. Od 1571 aż do XIX w. pozostawał pod panowaniem tureckim (osmańskie imperium).
W 1925 Cypr otrzymał status kolonii brytyjskiej. Lata 30. XX w. w dziejach Cypru to okres walk przeciwko kolonializmowi brytyjskiemu i zależności tureckiej. Ludność cypryjska pochodzenia greckiego dążyła do przyłączenia Cypru do Grecji (plebiscyt 1950).
Turecki projekt podziału terytorium między Turcję i Grecję dał początek krwawym walkom pomiędzy ludnością grecką i turecką. W 1960 na wniosek arcybiskupa Makariosa i w wyniku rozmów brytyjsko-grecko-tureckich, proklamowano niepodległość republiki, której prezydentem został A. Makarios, a wiceprezydentem - przedstawiciel ludności tureckiej, F. Küçük.
W 1961 Cypr przystąpił do brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W latach 1963-1967 wybuchały w kraju kolejne konflikty narodowościowe. Od 1968 następował okres stopniowej normalizacji stosunków grecko-tureckich, jednak wojskowy zamach stanu w 1974 rozpoczął nową falę walk narodowościowych.
Interwencja tureckich sił zbrojnych w północnej części Cypru doprowadziła do podziału wyspy na część północną-turecką i południową-grecką. Podjęte w latach 1976-1978 próby ONZ pokojowego rozwiązania sytuacji na Cyprze nie doprowadziły do przywrócenia jedności wyspy. W 1983 okupowana przez Turcję północna część jednostronnie ogłosiła niepodległość i proklamowała Republikę Turecką Cypru Północnego. 14 II 1998 prezydentem został ponownie Glafkos Klerides (lat 78), jeden z najbardziej zasłużonych polityków swojego kraju, pierwszy przewodniczący parlamentu cypryjskiego od 1960.
Republika prezydencka, funkcje głowy państwa sprawuje prezydent, który jest jednocześnie szefem rządu. Władza ustawodawcza w rękach parlamentu.
W latach 50. gospodarka cypryjska rozwijała się w tempie, które po Izraelu było najwyższe wśród krajów wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Koniunkturę nakręcała budowa brytyjskich baz wojskowych, korzystne warunki handlu owocami cytrusowymi i duży popyt na miedĽ na rynku światowym.
Po uzyskaniu niepodległości w 1960 państwo przeszło poważny kryzys, pojawił się duży problem bezrobocia, wystąpiło zjawisko masowej emigracji. Dzięki skutecznie prowadzonej polityce rozwoju gospodarczego kryzysowa sytuacja w ciągu pierwszego dziesięciolecia niepodległego bytu została zażegnana, kraj dalej rozwijał się w szybkim tempie. Rosnący trend został gwałtownie przerwany przez działania wojenne w 1974.
Podział wyspy na część grecką i turecką rozłożył potencjał gospodarczy bardzo nierównomiernie. Pod kontrolą Cypryjczyków tureckiego pochodzenia znalazła się większa część rolniczej Mesaorii, 71% plantacji cytrusów, 61% infrastruktury turystycznej. Ogółem kontrolowany przez nich obszar dawał przed wojną 70% dochodu narodowego. Co więcej gospodarcze problemy południowej, greckiej strefy powiększał fakt przyjęcia 180 tys. uchodĽców z północy, którzy praktycznie podwoili ludność greckiej części wyspy.
Dzięki energicznym działaniom rządu gospodarka greckiego sektora do 1978 wchłonęła wszystkich bezrobotnych i dalej rozwijała się żywo. Ruch turystyczny pod koniec lat 70. był na południu większy niż przed 1974 na całej wyspie. Kraj wiele zyskał dzięki osiedlaniu się w greckiej strefie bogatych uchodĽców z Libanu, którzy lokowali tutaj siedziby swoich przedsiębiorstw.
Produkty przemysłu przetwórczego: odzież, tworzywa sztuczne, materiały budowlane, meble zastąpiły żywność i produkty rolne, tradycyjne dotąd cypryjskie specjalności eksportowe. Artykuły przemysłowe tworzą obecnie 75% eksportu greckiej części kraju, tylko 25% przypada na produkty rolne. Statystyki turystyczne biją wszelkie wcześniejsze rekordy.
Najpoważniejszym obecnie problemem gospodarczym jest duży dług zagraniczny, wysoki deficyt budżetowy i rosnące bezrobocie. Mimo to powojenny rozwój greckiej części wyspy, finansowany częściowo przez Bank Światowy i inne instytucje międzynarodowe, należy uznać za imponujący.
Gospodarka północnego, tureckiego sektora jest prawdziwym kontrastem dla rozwijającej się greckiej części wyspy. Międzynarodowe uznanie rządu Cypryjczyków pochodzenia greckiego, jako jedynej legalnej władzy całego Cypru, odizolowało gospodarczo turecką część wyspy od świata i całkowicie uzależniło od Turcji, która musi finansować rozwój i pokrywać coroczne deficyty budżetowe.
Środkiem płatniczym w sektorze jest turecka lira, stąd inflacja w tej części wyspy jest dużo większa i w 1998 wyniosła 66%. Rolnictwo pozostało najważniejszym sektorem gospodarki. Zatrudnia ono ok. 36% osób w wieku produkcyjnym i wytwarza 86% wartości eksportu.
Pomimo światowej izolacji, którą wprowadziło także Międzynarodowe Stowarzyszenie PrzewoĽników Lotniczych (IATA), także i tutaj nastąpił znaczący rozwój ruchu turystycznego.
Struktura zatrudnienia (dane dotyczą greckiej części wyspy): rolnictwo 12,8%, przemysł 26,5%, usługi 52%. W tworzeniu dochodu narodowego główną rolę spełnia sektor usług, jest ona większa niż wynikałoby to ze struktury zatrudnienia.
Dochód narodowy i struktura handlu
W 1998, w przeliczeniu na 1 mieszkańca, dochód narodowy wyniósł (część grecka 15 400 USD, część turecka 5 000 USD). Średnia stopa inflacji w części tureckiej wyniosła 66%, w części greckiej 2.3% (1998). Do największych partnerów handlowych należą Wielka Brytania i inne kraje EWG oraz kraje arabskie. Obroty z zagranicą w 1990 wyniosły:(1998) import (część grecka 3,5 mld USD; część turecka 374 mln USD), eksport (część grecka 1,1mld USD; część turecka 63,9 mln USD). Zadłużenie zagraniczne (1998): (część grecka: 1,27 mld USD, część turecka: brak danych).